Zamek Tarnowskich w Dzikowie to miejsce, które łączy w sobie kilka wieków historii polskiej arystokracji. Dzików, dziś dzielnica Tarnobrzega, przez stulecia był główną siedzibą jednej z najważniejszych rodzin magnackich w Polsce. To tutaj Tarnowscy gromadzili swoje zbiory, tworzyli jedno z pierwszych prywatnych muzeów w kraju i budowali swoją pozycję. Dziś można zobaczyć efekty ich pasji kolekcjonerskiej oraz spacerować po wnętrzach, które pamiętają czasy świetności rodu.
- neogotycka architektura
- niezwykłe zbiory sztuki
- pierwsze prywatne muzeum
- rękopis 'Pana Tadeusza'
- piękne otoczenie parku
Historia zamku od średniowiecza do dzisiaj
Początki zamku sięgają XV wieku, kiedy na tym miejscu stanął wieżowy dwór obronny. Ta najstarsza część budowli zachowała się do dziś i stanowi zachodnią część obecnego pałacu. Na początku XVI wieku Dzików należał do Ossolińskich, ale w 1522 roku posiadłość kupił Jan Spytek Tarnowski z Wielowsi. To był początek wielowiekowej obecności rodu w tym miejscu.
Zamek rozbudowywano stopniowo. W XVI wieku dobudowano półkolistą basteję do narożnika północno-wschodniego. Po 1638 roku Michał Stanisław Tarnowski dodał nowy ceglany korpus, który dziś jest głównym skrzydłem. W XVII wieku powstały fortyfikacje bastionowe, a w drugiej połowie XVIII wieku całość przekształcono w barokową rezydencję.
Przełomowy moment nadszedł po 1809 roku, gdy budynek został niemal całkowicie zniszczony. Przez lata Dzików nie był główną siedzibą Tarnowskich, ale po powstaniu listopadowym wszystko się zmieniło. W latach 1834-1836 odbudową zajął się włoski architekt Francesco Maria Lanci, który nadał zamkowi neogotycki charakter. W 1931 roku nastąpiła kolejna przebudowa, tym razem w stylu wczesnego baroku.
Zamek w Dzikowie stał się jednym z pierwszych prywatnych muzeów w Polsce – po Puławach, Wilanowie i Lwowie. Jan Feliks Tarnowski przekształcił rodzinną siedzibę w rezydencję-muzeum już w latach 30. XIX wieku.
Kolekcja Dzikowska – zbiory które zdobyły sławę
To, co wyróżniało Dzików spośród innych magnackich rezydencji, to niezwykłe zbiory. Jan Feliks Tarnowski, żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku, postanowił wzorem innych szlacheckich rodzin gromadzić skarby literatury i sztuki. Jego pasja bibliofilska zaowocowała powstaniem Biblioteki Dzikowskiej – największej i najważniejszej części całej kolekcji.
W skład zbiorów wchodziła galeria malarstwa europejskiego z XVI-XVIII wieku, biblioteka starodruków oraz archiwum rodowe. Nie brakowało też pamiątek po bohaterach narodowych – po hetmanie Janie Tarnowskim, księciu Józefie Poniatowskim czy cesarzu Napoleonie Bonapartem. Zbiory zamkowe słynęły z obrazów Rembrandta, Van Dycka, Tycjana i Veronesea. Najcenniejszym eksponatem był rękopis „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza.
Dramatyczny moment w historii kolekcji nastąpił 21 grudnia 1927 roku, gdy wybuchł wielki pożar. Zniszczył znaczną część kompleksu i zgromadzonych tam skarbów. Część zbiorów udało się jednak uratować i dziś można je oglądać w Muzeum Historycznym Miasta Tarnobrzega, które mieści się w zamku.
Co można zobaczyć w zamku dzisiaj
Muzeum Historyczne Miasta Tarnobrzega prezentuje dzieje rodziny Tarnowskich linii dzikowskiej od 1522 do 1944 roku. W Galerii Obrazów zgromadzono najcenniejsze zbiory malarstwa europejskiego. Można tam podziwiać dzieła braci Carraccich, Francesco Albaniego, Salvatore Rosy czy Piotra Norblina.
Szczególnie interesująca jest kolekcja miniatur autorstwa Wincentego Lesseura, Józefa Sonntaga, Bogusława Adamowicza i Walerii ze Stroynowskich Tarnowskiej. Od 2015 roku dostępna jest wystawa starodruków, rękopisów i dokumentów z Biblioteki Dzikowskiej pod tytułem „Ex Bibliotheca Dzikoviensi – powrót po latach”. Przez 70 lat te cenne księgi znajdowały się w Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego, zanim wróciły do Tarnobrzega.
Wystawa pokazuje nie tylko same książki i dokumenty, ale też historię biblioteki i losy jej twórcy Jana Feliksa Tarnowskiego. Specjalne miejsce poświęcono Michałowi Marczakowi, bibliotekarzowi, który dla zbiorów poświęcił całe życie.
Nie każdy wie, że nazwisko właścicieli może mylić – zamek znajduje się w Tarnobrzegu, nie w Tarnowie. Dzików to nazwa dzielnicy miasta nad Wisłą.
Park i zabudowania wokół zamku
Zamek otacza krajobrazowy park z przełomu XVIII i XIX wieku, który wraz z całym założeniem tworzy typowy dla polskiego romantyzmu zespół pałacowo-parkowy. W otoczeniu zachowały się relikty fortyfikacji bastionowych z pierwszej połowy XVII wieku.
Na terenie kompleksu stoją też XIX-wieczne budynki gospodarcze – kuchnia, stajnie, wozownia i ujeżdżalnia. Warto zwrócić uwagę na secesyjny budynek dawnej elektrowni zamkowej z początku XX wieku. Te obiekty stopniowo są adaptowane do nowych funkcji – planuje się powstanie zespołu gastronomiczno-hotelowego.
Dla kogo jest ta atrakcja
Zamek w Dzikowie to miejsce przede wszystkim dla miłośników historii i sztuki. Osoby zainteresowane dziejami polskiej arystokracji znajdą tu mnóstwo fascynujących informacji o życiu magnackiej rodziny. Kolekcja obrazów i miniatur spodoba się entuzjastom malarstwa europejskiego.
Bibliofili docenią wystawę starodruków i rękopisów, zwłaszcza jeśli interesują się historią polskiego kolekcjonerstwa. Rodziny z dziećmi też mogą się wybrać – spacer po parku i zwiedzanie zamkowych wnętrz może być dobrym pomysłem na kilka godzin. Nie jest to jednak miejsce z interaktywnymi atrakcjami czy zabawami dla najmłodszych.
Informacje praktyczne – godziny otwarcia i ceny biletów
Zamek jest otwarty od wtorku do piątku. W sezonie letnim (od maja do 15 października) można zwiedzać w godzinach 10:00-18:00. Poza sezonem (od 16 października do kwietnia) godziny są krótsze – 10:00-16:00. W soboty i niedziele zamek również jest dostępny dla zwiedzających.
Zamek Tarnowskich mieści się przy ulicy Sandomierskiej 27 w Tarnobrzegu. Dojazd samochodem jest prosty – wystarczy skierować się do dzielnicy Dzików. Jest parking dla zwiedzających. Kontakt z muzeum możliwy jest pod numerem telefonu (15) 823 79 99 lub mailowo: [email protected].
Na zwiedzanie warto zarezerwować około 1,5-2 godzin. Jeśli planuje się też spacer po parku i obejrzenie zabudowań gospodarczych, lepiej przeznaczyć na wizytę 2-3 godziny. Zamek przechodzi obecnie prace remontowo-konserwatorskie finansowane ze środków miasta, funduszy unijnych i dotacji Ministerstwa Kultury, więc część obiektów może być czasowo niedostępna – warto sprawdzić aktualne informacje przed wizytą.